Nowogródek – stolica województwa nowogródzkiego Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej (1500-1795) – wraz z okolicami związane były z wczesną młodością Adama Mickiewicza. Poeta w młodzieńczym poemacie Kartofla już na samym początku przywołuje „nowogródzką ziemię” jako kraj rodzinny. Akcja wielu utworów z cyklu Ballad i romansów rozgrywa się w okolicach miasteczka, w którym Mickiewicz spędził kilkanaście pierwszych lat życia. Nieopodal Nowogródka znajduje się jezioro Świteź, nad którego brzegiem rozgrywają się wydarzenia Świtezi i Świtezianki. Tu – jak się wydaje – można też zlokalizować akcję humorystycznych ballad To lubię i Tukaja.
Poeta, jak każdy romantyk, był bardzo przywiązany do swojej małej ojczyzny. Interesował się historią Nowogródka i Nowogródczyzny, w sposób szczególny zaś średniowiecznymi, ginącymi w mrokach dziejami okolicy. Efektem studiów źródłowych Mickiewicza, a także owocem jego własnej fantazji był poemat Mieszko, książę Nowogródka (1819). Ukończoną kilka lat później „powieść litewską” Grażynę (1822) – nazwaną przez Alinę Witkowską „poematem archeologicznym” – lokuje Mickiewicz na początku XV wieku. Warto zaznaczyć, że początkowo „powieść” ta nosić miała tytuł Korybut, książę Nowogródka.
Świteź – widok dzisiejszy
Najpełniejszy chyba literacki obraz Nowogródczyzny przynosi Pan Tadeusz (1834). Mickiewicz, wedle relacji jego przyjaciela, Ignacego Domeyki, miał powiedzieć: „Żegoto [to spolszczone brzmienie imienia Domeyki], jeżeli za co, to za Pana Tadeusza muszą kiedyś postawić mi Nowogrodzianie pomnik na placu w Nowogródku”. Tak też się stało w roku 1922. Tam właśnie usypano przed I wojną światową kopiec Adama Mickiewicza. Od 1924 do 1931 roku przywożono do jego wzniesienia ziemię z miejsc, w których w przebywał poeta.
Nowogródek, w którym stoi do dziś dom rodziców poety (teraz znajduje się tu jego muzeum), w czasach młodego Mickiewicza był dość prowincjonalnym, wielokulturowym miasteczkiem: obok Polaków, stanowiących zdecydowaną mniejszość, mieszkali tu Żydzi i Tatarzy. Pokojowo koegzystowały różne nacje i wyznania. Miejsce to można by więc uznać za przykład typowego miasteczka wielokulturowej Rzeczypospolitej. Mimo prowincjonalnego charakteru znajdują się w nim piękne zabytki. Na pewno wśród nich wymienić trzeba: farny, św. Mikołaja, cerkiew grekokatolicką św. Borysa i Gleba, synagogę, meczet tatarski, a także owianą legendą Górę Mendoga – wielkiego księcia litewskiego. W unickiej cerkwi znajduje się utrwalony w inwokacji Pana Tadeusza obraz Matki Boskiej, dzięki której – zgodnie z relacją Mickiewicza – ciężko chory w dzieciństwie poeta ozdrowiał:
Obraz Matki Boskiej z fary nowogródzkiej
[…] Ty co gród zamkowy
Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem!
Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem,
(Gdy od płaczącej matki pod Twoją opiekę
Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę
I zaraz mogłem pieszo do Twych świątyń progu
Iść za wrócone życie podziękować Bogu),
Tak nas powrócisz cudem na Ojczyzny łono.
W roku 1812 przez Nowogródek przeszła idąca na Rosję wielka armia Napoleona Bonapartego – czternastoletni Mickiewicz zapamiętał jej przemarsz i utrwalił w Panu Tadeuszu stacjonujący w miasteczku sztab księcia Hieronima Bonapartego wraz z księciem Józefem Poniatowskim i generałem Janem Henrykiem Dąbrowskim.
Nowogródek w późniejszych czasach zaborów systematycznie podupadał, będąc szczególnie represjonowany – jak wiele miast i miasteczek Litwy – za udział Polaków w powstaniach listopadowym i styczniowym.
Film Śladami Mickiewicza: